Egemenlik ve Çokluğun Çelişik Dansı

Bir kavramın yankısı asırları aşarak bugünün sisli coğrafyasına ulaşıyorsa, yankısı sadece bir tarih bilgisi olmaktan çıkar, kolektif bilincin derinliklerinde titreyen bir hakikate dönüşür. İmparatorluk, işte böyle bir yankıdır. Mutlak egemenlik ile çokkültürlü yönetimin aynı anda varoluşunu talep eden, ruhu bölünmüş bir titan. Onun ilk nefesi, Roma’nın bronz çağında atıldı. Bir elinde sarsılmaz otoritenin, diğerinde ise fethettiği her halkı bir potada eritme vaadinin olduğu görüldü. İmparatorluk, salt geniş topraklar üzerinde hüküm sürmekle yetinmez. misyon sahibi olduğunu iddia eder. Kendini, bir uygarlığın, bir inancın veya bir aydınlanma meşalesinin evrensel taşıyıcısı olarak konumlandırır. Bu iddia, metruk harabelerin tozlu kokusuna sinmiş, sonraki tüm büyük güçlere bir düstur olarak miras kalmıştır.


Bu görkemli iddia, imparatorluğun manevi anatomisine baktığımızda acı bir çelişki barındırır. Yönetim, bir asimetri üzerine kuruludur. Merkezdeki metropol, periferideki sayısız halkın boynuna tek yönlü bir gücün zincirini takar. Bu ilişki, ne kara ne de deniz imparatorluklarında değişen, kalıcı bir hiyerarşiyi dayatır. Bir yanda "hâkim millet"in kendini benzersiz, dünyaya yön vermek üzere seçilmiş bir zümre olarak görme kibri, diğer yanda ise asimile edilen veya tahakküm altına alınan halkların sessiz çığlığı vardır. İmparatorluk, doğası gereği eşitlik fikrine yabancıdır. Dikey bir düzenin, taban ve tavan arasındaki aşılmaz mesafenin felsefesini savunur.


Bu yapı, modern zamanlarda karşısına dikilen ulus ilkesiyle dramatik bir hesaplaşmaya girdi. Milliyetçilik, homojenlik ve vatandaşlar arası yatay eşitlik talebiyle imparatorlukların çoklukçu, hiyerarşik yapısına meydan okudu. Liberal düşüncenin gözünde imparatorluk, modası geçmiş, despotik ve yozlaştırıcı bir kalıntıydı. Ne var ki, tarihsel süreç, bu karşıtlığın saf bir ayrım olmadığını gösterdi. Büyük ulus-devletler dahi, iç asimetrilerini gizleyerek, fetih ve kolonizasyonun sarsılmaz izlerini taşıyan minyatür imparatorluklar olarak kuruldu. Ulusal gururun, ekonomik ve siyasi hırsla hipertrofiye uğramış bir misyon arayışına dönüştüğü yerde, ulus ve imparatorluk neredeyse birbirinin suretine büründü.


Günümüzde, haritalardan silinen resmî imparatorluklara rağmen, onların ruhu başka kılıklarda yaşamaya devam eder. Küresel güçlerin gayriresmî emperyalizmi, ulus-devletlerin kendi kaderini belirleme gücünü ortadan kaldırarak eski asimetriyi sürdürür. Demek ki, imparatorluk bir döneme ait bir olgu olmaktan çok, iktidarın doğasında var olan, mutlakiyet ve çoğulcu tahakküm arasında salınan ebedi bir gerilimdir. Onun hikâyesi, geçmişin bir tablosu değil, modern dünyanın ruhundaki eşitlik ve istisna mücadelesini yansıtan bir aynadır. O, hepimizin içindeki sarsılmaz iktidar arzusunun ve bu arzunun binlerce farklı sese rağmen tek bir iradeye biat etme talebinin somutlaşmış hâlidir.

Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

İki Menzil Arasında Bir Hafıza Yolculuğu

Bursa’nın ağırbaşlı, vakur ve Osmanlı’dan tevarüs eden sükûnetli gecelerinden birinde, ruhumun bir yarısını ulu çınarların gölgesinde bırakıp diğer yarısını Karadeniz’in hırçın ama bir o kadar da sığınılacak liman andıran kucağına, memleketime, Trabzon’a doğru yola çıkarken, zamanın üzerimde kurduğu baskıyı hissediyordum. Ramazan’ın kapı eşiğindeydik. Henüz mahyalar asılmamış, minarelerden davetkâr nida yükselmemişti ki, babaannemin vefat haberiyle sarsıldım. Dernekpazarı’nın dik yamaçlarına yaslanmış Akköse köyü, bir çınarını daha toprağa çağırmıştı. Bizim coğrafyamızda ölüm, köklere dönüşün, aslına rücu etmenin en somut, en yakıcı tecellisidir. Yol, insanın kendi iç dünyasında, hatıralarında ve büyük İslam tasavvurunda yaptığı bir kazı çalışmasıdır. Bursa’dan Trabzon’a uzanan uzun yol, benim için hayat ile memat arasındaki ince çizginin, geçmişten bugüne anılarımın, belki sırata gelmeden önce onun dünyevi bir provası gibiydi. Ramazan’ın bereketli iklimi Bursa’nın sokaklarına sinm...
Devamı

Kendi İçine Hicret Eden Okur

Bir şehre girerken tabelalara değil de, o şehrin sokaklarında yankılanan seslerin kökenine bakmaya başladığınızda asıl seyahat başlar. Çantamda sadece bir defter, bir kalem ve zihnimin dehlizlerinde saklı duran kadim merak duygusuyla yola çıktım. Bu kez menzilim coğrafi bir koordinat, bir enlem ya da boylam hattı üzerindeki bir nokta değildi. Dilin kılcal damarlarında, kelimelerin tozlu ama bir o kadar da parıltılı dehlizlerinde yürümeye niyet ettim. Anladım ki, dilini derinlemesine okuyan insan, aslında kendi zihnini ve bağlı olduğu medeniyetin köklerini okumaya başlıyor. Sabahın erken saatlerinde, henüz güneş ufuk çizgisinde turuncu bir yara gibi açılmadan önce, İnegöl Çarşısında bir sahaf dükkanının önünde buldum kendimi. Ahşap kapının gıcırtısı, sanki yüzyılların tozunu üzerimden silkelemem gerektiğini hatırlatan bir ses gibiydi. İçerisi eski kâğıt kokusuyla doluydu. O koku, yaşanmışlıkların, hayallerin ve kaybolmuş zamanların ruhuma sinen bir buhuruydu. Masanın üzerine bırakılmış ...
Devamı

Kendimi Kaybettiğim Yirmi Kubbe

Bir sabah vaktiydi, rüzgâr dar sokaklardan çekilip giderken, ben kendimi yirmi kubbeli devasa sessizliğin avlusunda buldum. Kapı taşları insan ayak izinden oyulmuş, eşikler yüzyıllık bir yorgunluğu sırtlanmış. İçeri adım atar atmaz üzerime çöken nemli, tatlı koku… Tarihin nefesi diyorlar buna, ama ben biliyorum, o daha çok secdeye kapanmış alınların buhranı. Caminin üç kapısından birinden geçtim, hangisi olduğu mühim değil. Çünkü insan hakikate hangi kapıdan girerse girsin, sonunda aynı şadırvanın kenarında diz çöküyor. Somuncu Baba bu kapılardan çıkmış. O’nun elinden çıkan sadaka somunları bu taşlara sürtünmüş. İşçilerin yorgun avuçlarına ekmek verirken belki de farkında değildi ki bir gün birileri bu öyküyü anlatacak. Derler ki bir gün Hızır’ı tanımış, kolundan yakalamış. “Sen Hızır’sın, saklanma,” demiş. Ve ona bir şart koşmuş: Her gün buraya geleceksin. Hızır da kabul etmiş ama kendi şartını söylemiş: “Hangi vakit geleceğimi bilmeyeceksiniz.” Şimdi vav harfinin önünde her vakit ...
Devamı